Την ερχόμενη Κυριακή συμπληρώνονται 40 χρόνια από το μεγαλύτερο πυρηνικό ατύχημα που έχει συμβεί στον κόσμο. Η έκρηξη του τέταρτου αντιδραστήρα του πυρηνικού εργοστασίου στο Τσερνόμπιλ της Ουκρανίας την 26η Απριλίου του 1986 απετέλεσε μία τεράστια ανθρωπιστική και περιβαλλοντική καταστροφή που επηρέασε εκατομμύρια ανθρώπους σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης. Το γεγονός και οι επιπτώσεις του συγκλόνισαν την Ευρώπη.
Ειδικοί εκτιμούν ότι περίπου 115.000 άνθρωποι πέθαναν λόγω εμφάνισης κάποιας μορφής καρκίνου (συχνότερα του θυρεοειδούς) εξαιτίας της ρύπανσης από ραδιενέργεια που προκάλεσε το ατύχημα, πολλοί άνθρωποι στις περιοχές που επηρεάστηκαν άμεσα -δηλαδή σε ακτίνα 30 χιλιομέτρων- εμφάνισαν λευχαιμία, καταρράκτη ή άλλες παθήσεις (του αναπνευστικού συστήματος, του κυκλοφορικού, του πεπτικού συστήματος και πνευμονοπάθειες), ενώ πολλά έτη αργότερα σοβαρές παθήσεις προέκυψαν σε νέους και παιδιά[1,2]. Οι “εκκαθαριστές” (liquidators) της περιοχής του ατυχήματος, οι κάτοικοι που κλήθηκαν να εκκενώσουν τις περιοχές τους, οι κάτοικοι ραδιενεργά μολυσμένων περιοχών και τα παιδιά που γεννήθηκαν από γονείς των προαναφερθέντων ομάδων ήταν οι πληθυσμιακές ομάδες που υπέφεραν περισσότερο. 350.000 άνθρωποι στην Ουκρανία, τη Ρωσία και τη Λευκορωσία εγκατέλειψαν αναγκαστικά τις εστίες τους[3]. Περίπου πέντε εκατομμύρια άνθρωποι ζουν ακόμα σε περιοχές εκτεθειμένες σε ραδιενέργεια[4].
Η ραδιενεργός μόλυνση επηρέασε εκτεταμένες περιοχές συνολικής έκτασης περίπου 150.000 τετραγωνικών χιλιομέτρων. Ραδιενεργά νέφη σκορπίστηκαν σε όλη την Ευρώπη μετά την έκρηξη του αντιδραστήρα και 14 ευρωπαϊκές χώρες μολύνθηκαν σημαντικά. Αφού έφτασαν και στην Ελλάδα, προκάλεσαν βροχές στα βόρεια και στη Θεσσαλία. Οι πρώτες μετρήσεις μετά τις βροχές εντόπισαν υψηλά επίπεδα ραδιενέργειας[5].
Ακόμα και σήμερα, η απειλή από τη ραδιενέργεια στο Τσερνόμπιλ είναι υπαρκτή, ειδικά εν μέσω μίας ιδιαίτερα ανησυχητικής εμπόλεμης κατάστασης στην περιοχή. Η “σαρκοφάγος” που δημιουργήθηκε γύρω από τον αντιδραστήρα 4 με πολλούς τόνους τσιμέντου και ατσαλιού μετά το δυστύχημα είναι μία προσωρινή κατασκευή, η οποία χρήζει ενίσχυσης και αντικατάστασης. Όμως οι εργασίες αντικατάστασης της “σαρκοφάγου” έχουν σταματήσει λόγω του πολέμου, ενώ η περσινή ρωσική επίθεση με μη επανδρωμένο αεροσκάφος έχει αυξήσει τον κίνδυνο κατάρρευσης της “σαρκοφάγου”. Η κατάρρευσή της θα ήταν άκρως επικίνδυνη, αφού θα σήμαινε την απελευθέρωση ραδιενεργού σκόνης και υπολειμμάτων καυσίμου[6]. Το εργοστάσιο του Τσερνόμπιλ βρίσκεται υπό συνεχή απειλή ρωσικών πυραύλων και μη επανδρωμένων αεροσκαφών και έχει στοχοποιηθεί από τη Ρωσία, βάζοντας σε κίνδυνο όλη την Ευρώπη.
Μολονότι οι επιπτώσεις του Τσερνόμπιλ έχουν σημαδέψει τις επηρεαζόμενες περιοχές και όλο τον πλανήτη, η νέα ώθηση που δίνεται στην πυρηνική ενέργεια στην Ευρώπη φαίνεται να τις αγνοεί. Η βιομηχανία παραγωγής πυρηνικής ενέργειας “πλασάρεται” ως φιλική προς το περιβάλλον και λύση ενάντια στην κλιματική κρίση.
Σε μία συγκυρία όπου πυρηνικές εγκαταστάσεις γίνονται αιτίες και στόχοι πολεμικών συγκρούσεων (Ουκρανία-Ρωσία, Ισραήλ-ΗΠΑ-Ιράν), αυξάνοντας ακόμα περισσότερο την εγγενή τους ανασφάλεια, ο Πρωθυπουργός δήλωσε ότι προτίθεται να διερευνήσει τις δυνατότητες παραγωγής ενέργειας από μικρούς αρθρωτούς αντιδραστήρες στη χώρα μας. Είτε μεγάλοι σε εργοστάσια, είτε μικροί, όλοι οι αντιδραστήρες λειτουργούν με τις ίδιες αρχές και προκαλούν τα ίδια προβλήματα και κινδύνους:
– η πυρηνική ενέργεια είναι η πιο ακριβή μορφή ενέργειας, με “κρυφά κόστη” και αύξηση της ενεργειακής εξάρτησης μιας χώρας από τη χώρα εισαγωγής της τεχνολογίας[7],
– τα πυρηνικά απόβλητα πρέπει κάπου να θαφτούν και να σφραγιστούν για εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια,
– η λειτουργία τους απαιτεί μεγάλες ποσότητες νερού (που λόγω κλιματικής αλλαγής δεν είναι πλέον διαθέσιμες), και
– πάντα εγκυμονούν πιθανότητες για ένα ατύχημα, λόγω ανθρώπινου λάθους, φυσικής καταστροφής και απρόβλεπτων συμβάντων ειδικά εν μέσω γεωπολιτικών εντάσεων και συγκρούσεων].
Σαράντα χρόνια μετά την καταστροφή του Τσερνόμπιλ, το μάθημα είναι σαφές: ο πυρηνικός κίνδυνος είναι μακροχρόνιος και δεν μπορεί να περιοριστεί. Υπάρχουν ασφαλέστερες, οικονομικότερες και ανθεκτικότερες ενεργειακές επιλογές. Η Ελλάδα και οι κυβερνήσεις όλου του κόσμου πρέπει να ρίξουν το βάρος της ενεργειακής πολιτικής τους σε αποκεντρωμένα συστήματα βασισμένα σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας για να ενισχύσουν την ενεργειακή ασφάλεια, να μειώσουν την ευαλωτότητα των συστημάτων τους και την εξάρτηση των χωρών τους και να διασφαλίσουν ένα σταθερό ενεργειακό μέλλον. Η πυρηνική ενέργεια δεν έχει καμία θέση σε ένα καθαρό, βιώσιμο και ασφαλές ενεργειακό παρόν και μέλλον.
